ਇੱਕ ਖਾਤੇ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਖਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੇਮੈਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕਢਵਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਕਈ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਨੈਫਟ ਜਾਂ ਆਰਟੀਜੀਐਸ ਜਾਂ ਆਈ ਐਮ ਪੀ ਐਸ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮੋਬਾਇਲ ਫ਼ੋਨ ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ/ਲੈਪਟੋਪ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਛੋਟੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਯੂ ਪੀ ਆਈ ਰਾਹੀਂ ਸਕੈਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਮੋਬਾਇਲ ਨੰਬਰ `ਤੇ ਪੈਸੇ ਭੇਜ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।) ਇਸ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਨੈਟ-ਬੈਂਕਿੰਗ ਕਿੱਟ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੋਬਾਇਲ ਬੈਂਕਿੰਗ ਆਨਲਾਈਨ ਜਨਰੇਟ ਕਰਕੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੂ ਪੀ ਆਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਲਈ ਮੋਬਾਇਲ ਨੰਬਰ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰੇਕ ਸ਼ਖਸ ਦੇ ਕੋਲ ਨੈੱਟ-ਬੈਂਕਿੰਗ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਲੈਣ ਦੇਣ ਲਈ ਚੈੱਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰਕਮ ਕਢਵਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਚੈੱਕ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖ ਕੇ, ਰਕਮ ਭਰ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਜਿਸ ਸ਼ਖਸ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੇਮੈਂਟ ਦੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੈੱਕ ਬੁੱਕ ਖਾਤਾ ਧਾਰਕ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਬੈਂਕ ਦੇ ਖਾਤੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਚੈਕਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਖਾਤਾ ਧਾਰਕ ਚੈੱਕ ਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਠਾਂ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਚੈੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਸਾਈਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਕਿਉਂ? ਆਖਰ ਚੈੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਈਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਈਨ ਕੀਤੇ ਕਦੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਹਨ?

ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈੱਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ, ਜਦੋਂ ਰਕਮ ਇੱਕ ਖਾਤੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੈਸ਼ ਲੈਣ ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਚੈਕਾਂ ਨੂੰ “ਪੇ ਅਕਾਊਂਟ” ਚੈੱਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਚੈੱਕਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਿਰਛੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚ  “ਪੇ ਅਕਾਊਂਟ” ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਕਮ ਉਸ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਚੈਕ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।  ਜਿਸ ਵੀ ਸ਼ਖਸ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਚੈੱਕ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਰਕਮ ਉਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਚੈੱਕਾਂ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸਾਈਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਚੈੱਕਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਸਾਈਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਚੈੱਕ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੈਲਫ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ `ਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ । ਪਰ ਲੈਣ ਦੇਣ ਕੈਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਰਕਮ ਤੁਹਾਡੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਇਹ ਚੈੱਕ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਵਾਲੇ ਕੈਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦੇਣ । ਇਸ ਨੂੰ “ਬੀਅਰਰ ਚੈੱਕ” ਆਖਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਚੈੱਕ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫਰਮ ਜਾਂ ਸ਼ਖਸ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਖਸ ਪੈਸੇ ਕਢਵਾਉਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਹਸਤਾਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਅਜਿਹੇ ਚੈੱਕਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਕੋਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੇ ਅਕਾਊਂਟ ਲਿਖੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੇ ਅਕਾਉਂਟ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਲੀਅਰੈਂਸ ਅਤੇ ਟਰਾਂਸਫਰ ਚੈੱਕਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਹਸਤਾਖਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ । ਇਹਨਾਂ ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਸਿਰਫ ਚੈਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਸੈਲਫ ਜਾਂ ਬੀਅਰਰ ਚੈੱਕਾਂ ਤੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਹਸਤਾਖਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੀਅਰਰ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੈੱਕ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸਾਈਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਲਿਖਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਜਾਂ ਆਪਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਖਸ (ਨਾਮ) ਨੂੰ ਇਹ ਰਕਮ ਕੈਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ `ਤੇ ਚੈੱਕ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦਸਤਖ਼ਤ ਬੈਂਕ ਬਾਉ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ) `ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਚੈੱਕ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫਰਮ ਜਾਂ ਸ਼ਖਸ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਚੈੱਕ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਚੈੱਕ `ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਸਾਈਨ ਕਰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ। ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚੈੱਕ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵਾਧੂ ਸਾਈਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਠੱਗੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜੁਗਾੜ ਲਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਠੱਗੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸੰਜੀਵ ਝਾਂਜੀ, ਜਗਰਾਉਂ।
ਮੋ: 80049 10000